Nadun kod goveda, ovaca i koza – simptomi, uzroci i liječenje meteorizma

Sa pojavom toplijih dana i izlaskom na pašu, kod goveda, ovaca i koza, česta je pojava određenih zdravstvenih problema. Najčešći razlog jeste nagli prelazak sa zimskog na ljetni način ishrane, odnosno sa suve kabaste hrane na ishranu svježom zelenom masom. Jedan od takvih problema je i pojava prekomjernog nakupljanja gasova u pred‌želucima koje dovodi do istezanja njihovog zida i povećanja pritiska u trbušnoj i grudnoj duplji, poznata kao nadun, meteorizam ili timpanija.

Glavni uzrok pojave naduna je pretjerano stvaranje gasova ili nemogućnost njihove eliminacije na uobičajene načine. Naime, prilikom varenja hrane u pred‌želucima preživara, stvara se izvjesna količina gasova, koja kod goveda u toku jednog dana dostiže i 900 litara. Jedan dio tih gasova se eliminiše podrigivanjem, dio iskoriste mikroorganizmi za svoje potrebe, dok se jedan dio resorbuje u krv i eliminiše iz organizma preko pluća. Ako iz bilo kog razloga dođe do pojačanog stvaranja gasova ili nemogućnosti njihove eliminacije, gasovi se nakupljaju u buragu, dovodeći do istezanja njegovog zida i poremećaja pokretljivosti. Razlog za povećano stvaranje gasova može biti uzimanje hrane koja se lako i brzo fermentiše (lakosvarljivi ugljeni hidrati iz koncentrovanih hraniva), hrane koja sadrži veliku količina lako razgradivih proteina i drugih materija koje dovode do stvaranja pjene (mlada trava, d‌jetelina i sl.), neodgovarajući odnos kabastih i koncentrovanih hraniva u obroku, nagla promjena hrane (prelazak sa zimske na proljetnu ishranu, naglo uvođenje velike količine zelenih hraniva u obrok), loša kondicija životinja u kombinaciji sa velikim količinama ukusne i lako svarljive hrane, kao i niz drugih faktora.

Prilikom poremećaja u varenju kod preživara, redovno se pojavljuje i meteorizam većeg ili manjeg stepena. Drugi razlog za nastanak meteorizma je nemogućnost eliminacije gasova koja može da bude posledica neprohodnosti ždrijela i jednjaka usled začepljenja ili poremećaja u gutanju hrane, zabodenih stranih tijela ili pritiska na jednjak spolja od strane tumora, uvećanih limfnih čvorova, parazitskih larvi  drugih mehaničkih faktora. Kao posledica nakupljanja gasova i istezanja zida pred‌želudaca povećava se pritisak u trbušnoj duplji. Uvećan i proširen burag pritiska ostale organe trbušne duplje i dovodi do poremećaja njihove pokretljivosti. Takođe, preko dijafragme on pritiska i organe grudne duplje, što dovodi do poremećaja u radu srca i pluća. Pored povećanja pritiska u tjelesnim dupljama i poremećaja rada organa, dolazi i do trovanja organizma stvorenim gasovima i proizvodima razlaganja hrane i prisutnih mikroorganizama. U slučaju prsnuća pred‌želudaca tome se pridružuju i simptomi trovanja njihovim sadržajem preko trbušne maramice.

Prvi simptom meteorizma je naglo uvećanje lijeve gladne jame, koje je posledica nakupljanja gasova i proširenja pred‌želudaca, prvenstveno buraga. Stepen uvećanja gladne jame zavisi od količine stvorenih gasova pa može biti od jedva primjetnog do drastično izraženog, kada dolazi do izbočenja i desne gladne jame. Istovremeno dolazi do poremećaja rada organa trbušne i grudne duplje pri čemu se pojavljuju i simptomi otežanog disanja, ubrzanog rada srca i proliv. Životinje su nemirne, premještaju se sa noge na nogu, dahću i zauzimaju nekarakteristične položaje da bi rasteretili dijafragmu. Imajući u vidu da je tok ove bolesti veoma brz a samim tim i opasnost od uginuća, neophodno je što prije pozvati veterinara, koji najčešće uz pomoć sonde provjerava prohodnost jednjaka i mogućnost ispuštanja gasova, kako bi se pritisak u buragu smanjio. Glavni postupak u liječenju meteorizma je smanjit proizvodnju gasova, što se postiže davanjem odgovarajućih sredstava za smanjenje vrenja i onemogućavanje izdvajanja gasova iznad sadržaja buraga. U te svrhe koriste se različiti preparati na bazi ulja i silikona, kako i laksantna sredstva.

S obzirom da sastojci pljuvačke  potpomažu izdvajanje gasova, podsticanje proizvodnje i gutanja pljuvačke imaju veliki značaj u terapiji meteorizma. U te svrhe se koristi drvo koje se životinji stavlja poprijeko u usta i veže iza rogova. Stimulacija lučenja pljuvačke koja nastaje zbog pokušaja da izbaci drvo iz usta pomaže gutanje pljuvačke i njeno dejstvo na sadržaj pred‌želudaca. U slučajevima neposredne opasnosti od uginuća, ispuštanje gasova može da se izvrši i troakiranjem. To je postupak otvaranja buraga u gladnoj jami posebnim cjevastim instrumentom-troakarom. Kroz cijev troakara izlaze gasovi a nekada i dio sadržaja. Međutim, to je samo privremeno rješenje, kako bi se ispustio jedan dio gasova te omogućilo sprovođenje daljeg liječenja. Kao krajnja mjera u slučaju neposredne opasnosti od uginuća, vrši se prinudno klanje.

Da bi se spriječila pojava meteorizma, ishranu preživara treba prilagoditi potrebama date vrste, odnosno kategorije životinje, naročito u pogledu odnosa kabastog i koncentrovanog dijela obroka, kvaliteta korištenih hraniva i učestalosti davanja obroka u toku dana. Takođe je važno da sami prelazak sa jedne vrste hrane na drugu bude postepen, naročito u prvim ned‌jeljama, kako bi se mikroorganizmi pred‌želudaca prilagodili izmjenjenom sastavu obroka.